و فرعون ، اسمى است اعجمى علم لا ينصرف ، و منع صرف او از اين دو سبب است ، يكى عجمه ، و يكى : علميّت . و وزن فعلول كفر دوس ، و « واو » زايد است . و در كلام محذوفى هست آن جا كه گفت : * ( فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ ) * ، و آن ، آن است كه دگر جاى ذكر كرد : فارسل فرعون و جاء بالسّحرة فحضروا ( 1 ) فلمّا جاؤا قال لهم فرعون ، كس فرستاد [ 154 - پ ] و ساحران را از هر جايى جمع كرد و حديث موسى با ايشان بگفت ، ايشان برفتند و حبال و عصا و رسنها و چوبها مار پيكر و اژدها پيكر بكردند و مزبّق بكردند - چنان كه قصّهء آن برفت - و برابر موسى آمدند موسى ايشان را گفت : بيندازى آنچه خواهى انداختن ، و اين صورت امر دارد . و معنى اين دو وجه دارد ، تا نكو بود و الَّا القاء ايشان باتّفاق قبيح بود ، و امر به قبيح ، قبيح باشد . يك وجه آن است كه : اين لفظ صورت امر است و مراد تحدّى ، چنان كه گفت : فَأْتُوا بِسُورَةٍ . . . ( 2 ) ، و چنان كه يكى از ما گويد خصمش را ، با آن كه داند كه او بيّنت ندارد : هات حجّتك و اعرض علينا بيّنتك ، و غرض او تخجيل او باشد . و وجه دوم آن كه : اين امر باشد مشروط ، يعنى بيفگنى اگر محقّى ، چنان كه گفت : وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ( 3 ) ، ايشان آنچه داشتند بينداختند . چون موسى - عليه السّلام - بديد آن ، دانست كه آن سحر است گفت : * ( ما جِئْتُمْ بِه السِّحْرُ ) * . « ما » موصوله است ، به معنى الَّذي ، گفت : آنچه شما آوردى ( 4 ) سحر است و جادوى . * ( إِنَّ اللَّه سَيُبْطِلُه ) * ، خداى تعالى آن را باطل كند . و ابو عمرو خواند : ما جئتم به السّحر ، على تقدير : ما جئتم به السّحر ، ام ليس سحر به ( 5 ) . * ( ما جِئْتُمْ بِه ) * ، در جاى ابتدا بود ، و السّحر ، در جاى خبر او ، و « ما » هم موصوله بود . و وجهى دگر آن است كه « ما » استفهامى باشد و تقدير آن بود كه : اىّ شىء جئتم به السّحر هذا ام ليس بالسّحر ، و اين در باب تكرار بر استفهام آن باشد كه ، يكى از ما گويد : كم مالك أ عشرون ام ثلاثون ، پس « ما » مبتدا بود و جئتم به خبر او باشد ، چنان كه : ما اكلت و ما فعلت و ما قلت ، اى اىّ شىء اكلك و قولك و فعلك . و بر قراءت عامّه ، * ( ما جِئْتُمْ ) * صله و موصول در محلّ ابتدا بود ، و السّحر خبر او

--> ( 2 - 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : و حضروا . ( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 23 . ( 4 ) . آج ، مل ، لب ، آز آن . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : ليس بسحر .